Narcystyczna osobowość jest tematem, który budzi wiele kontrowersji i często jest błędnie rozumiany. W potocznym języku słowo „narcyz” bywa używane do opisania osoby zapatrzonej w siebie, ale w psychologii termin ten odnosi się do znacznie bardziej złożonego spektrum cech i zaburzeń. Czy narcystyczna osobowość to tylko rys charakteru, czy jednak poważne zaburzenie wymagające diagnozy i terapii?
Czym jest narcyzm?
Narcyzm jako cecha osobowości odnosi się do pewnego stopnia egocentryzmu, wysokiego poczucia własnej wartości i potrzeby uznania. W zdrowej postaci może być motorem sukcesu i pewności siebie. Osoby o wysokim poziomie narcyzmu mogą być ambitne, charyzmatyczne i zdolne do osiągania celów. Jednak gdy cechy narcystyczne dominują i wpływają negatywnie na funkcjonowanie w relacjach interpersonalnych, możemy mówić o zaburzeniu osobowości narcystycznej (NPD – Narcissistic Personality Disorder).
Cechy narcystycznej osobowości a zaburzenie
1. Narcyzm jako cecha osobowości
Wiele osób posiada pewne narcystyczne cechy, które niekoniecznie oznaczają zaburzenie. Do typowych cech narcystycznych należą:
- Silna potrzeba uznania i podziwu
- Pewność siebie (często połączona z tendencją do autopromocji)
- Umiejętność wpływania na innych
- Skupienie na własnych sukcesach i możliwościach
- Dążenie do dominacji w grupie
Ludzie o wysokim poziomie narcyzmu często dobrze radzą sobie w biznesie, polityce czy mediach. Jednak te cechy nie muszą oznaczać, że dana osoba cierpi na zaburzenie osobowości.
2. Zaburzenie osobowości narcystycznej (NPD)
Zaburzenie osobowości narcystycznej to stan diagnozowany na podstawie kryteriów DSM-5 (Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych). Aby rozpoznać NPD, osoba musi wykazywać przynajmniej pięć z poniższych cech:
- Grandiozne poczucie własnej wartości
- Fantazje o nieograniczonym sukcesie, władzy, inteligencji, pięknie czy idealnej miłości
- Przekonanie o własnej wyjątkowości i poczucie, że tylko inni „wyjątkowi” ludzie mogą ich zrozumieć
- Silna potrzeba podziwu
- Poczucie uprawnień i oczekiwanie specjalnego traktowania
- Skłonność do wykorzystywania innych dla własnych korzyści
- Brak empatii i trudności z rozumieniem uczuć innych ludzi
- Zazdrość wobec innych lub przekonanie, że inni zazdroszczą im
- Aroganckie i wyniosłe zachowanie
Zaburzenie osobowości narcystycznej różni się od zwykłego narcyzmu tym, że znacząco wpływa na funkcjonowanie osoby w życiu codziennym, relacjach oraz emocjach. Ludzie z NPD często mają trudności w tworzeniu zdrowych więzi, są skłonni do manipulacji i nie tolerują krytyki.
Przyczyny narcyzmu i zaburzenia narcystycznego
Przyczyny rozwinięcia się narcystycznej osobowości mogą mieć zarówno podłoże biologiczne, jak i środowiskowe. Do czynników sprzyjających powstawaniu NPD należą:
- Wczesne doświadczenia dzieciństwa – nadmierna idealizacja lub przeciwnie – brak miłości i uwagi ze strony rodziców
- Styl wychowania – nadmierne wymagania wobec dziecka lub brak jasnych granic
- Czynniki genetyczne – badania wskazują, że pewne predyspozycje do narcyzmu mogą być dziedziczne
- Mechanizmy obronne – narcystyczna osobowość może być reakcją na głębokie poczucie niepewności i niską samoocenę
Czy narcyzm można leczyć?
Osoby z cechami narcystycznymi rzadko same zgłaszają się po pomoc, ponieważ często nie widzą problemu w swoim zachowaniu. W przypadku NPD terapia może być trudna, ponieważ pacjenci często unikają refleksji nad własnymi emocjami i relacjami. Jednak terapia, zwłaszcza psychoterapia psychodynamiczna i terapia poznawczo-behawioralna (CBT), może pomóc:
- Zrozumieć własne mechanizmy obronne
- Pracować nad empatią i zdolnością budowania zdrowych relacji
- Zarządzać poczuciem uprawnień i skłonnościami do manipulacji
- Radzić sobie z lękiem i niską samooceną ukrytą pod fasadą grandiozności
Podsumowanie: cecha czy zaburzenie?
Narcyzm to spektrum – od zdrowej pewności siebie do poważnego zaburzenia osobowości. Nie każdy, kto jest pewny siebie i lubi być podziwiany, ma narcystyczne zaburzenie osobowości. Kiedy jednak cechy narcystyczne prowadzą do trudności w relacjach, braku empatii i chronicznego poczucia wyższości, może to wskazywać na zaburzenie, które wymaga profesjonalnej pomocy.
Ostatecznie kluczową kwestią jest to, jak narcyzm wpływa na życie danej osoby i jej otoczenie. Jeśli pewność siebie pomaga w osiąganiu celów i budowaniu relacji, nie ma powodu do niepokoju. Jeśli jednak narcyzm prowadzi do izolacji, cierpienia innych i trudności w funkcjonowaniu, warto zastanowić się nad poszukaniem pomocy specjalisty.
