Presja szkolna i wypalenie nastolatków jak pomóc dziecku w czasach stresu

Współczesne nastolatki borykają się z coraz większą presją szkolną i ryzykiem wypalenia uczniowskiego – stanów przewlekłego stresu, spadku motywacji i chronicznego zmęczenia. W artykule omawiam to zjawisko na podstawie badań psychologicznych i statystyk, przedstawiając też praktyczne porady i ćwiczenia. Moim celem jest wsparcie wszystkich – rodziców, nauczycieli i młodzieży – aby każdy mógł znaleźć odpowiednie narzędzia do radzenia sobie z presją i zapobiegania wypaleniu.

Presja szkolna i wypalenie uczniowskie

Presja szkolna to narastające oczekiwania ze strony szkoły, rodziny i rówieśników. Wymagania związane z ocenami, konkursami czy dodatkowymi zajęciami potrafią sprawić, że uczeń czuje się przytłoczony. Wypalenie uczniowskie definiuje się jako długotrwałe zmęczenie emocjonalne, cynizm wobec szkoły oraz poczucie, że nigdy nie jest się wystarczająco dobrym. Innymi słowy, uczeń odczuwa brak satysfakcji z nauki, spadek zaangażowania i poczucie niewystarczalności – efekty permanentnego stresu w szkole. Według badaczy, wypalenie szkolne jest blisko powiązane z presją osiągania wysokich wyników i doświadczeniem porażek edukacyjnych.

Statystyki

Ogólnopolskie badanie Instytutu Edukacji Pozytywnej objęło 9 tys. dzieci (6–17 lat) i wykazało objawy wypalenia u aż 73% uczniów. Oznacza to, że prawie trzy czwarte młodych osób przestaje czerpać radość z nauki i odczuwa długotrwały stres. Dr hab. Krzysztof Ostaszewski z IPiN podkreśla, że ok. 25% piętnastolatków doświadcza obecnie problemów psychicznych (wewnętrzne napięcie, obniżony nastrój, lęk, niska samoocena), co jest wzrostem o 5 punktów procentowych w porównaniu do 20 lat temu. Jeśli uwzględnić dodatkowo trudności szkolne (agresja, zaburzenia uwagi, uzależnienia itp.), to 30–40% uczniów w wieku 15 lat przejawia jakieś problemy psychiczne, a od 10 do 20% nastolatków wymaga już wsparcia specjalisty.

Wyniki międzynarodowych badań także wskazują na narastające obciążenie młodzieży. W badaniu PEW Research z USA aż 68% nastolatków przyznało, że odczuwa presję, by osiągać dobre wyniki w szkole. Podobnie prof. Piotr Długosz (Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie) zauważa, że „Presja na osiągnięcie sukcesu i strach przed porażką wpędza młodych w depresję”. W dobie mediów społecznościowych młodzież jest bombardowana wzorami perfekcji – dotyczy to zarówno wyglądu, jak i ocen. Im dłużej uczniowie „przesiadują” w internecie, tym silniej odczuwają, że muszą być „idealni” – rośnie poziom lęku i obawy przed porażką.

Źródła presji i czynniki ryzyka

Za presją szkolną stoją różne czynniki:

• Szkoła: Przeładowany program, sztywne reguły i przeciążające oceny. Napięte harmonogramy, duża liczba sprawdzianów oraz brak czasu na relaks czy rozwijanie zainteresowań zwiększają stres. Położenie zbyt dużego nacisku na oceny i rankingi zamiast na rozwój dziecka jest wskazywane jako poważny czynnik ryzyka.
• Rodzina: Wysokie oczekiwania rodziców, brak wsparcia emocjonalnego i nadmierna krytyka. Dzieci często informują, że oczekuje się od nich „jak najwyższych wyników w nauce” zamiast zrozumienia ich potrzeb. Brak elastyczności i życzliwego wsparcia ze strony rodziców potęguje poczucie bycia niewystarczającym.
• Czynniki wewnętrzne: Perfekcjonizm, niska samoocena czy skłonność do lęków. Niektórzy uczniowie są szczególnie wrażliwi na niepowodzenia i krytykę – bojąc się zawieść siebie lub bliskich, doświadczają chronicznego stresu.
• Czynniki społeczne i kulturowe: Wizerunek idealnej młodości propagowany w mediach i Internecie. Kult sukcesu („muszę być najlepszy”), piękna i doskonałości powoduje, że młodzież stale się porównuje, co potęguje presję i poczucie niedosytu. Presja rówieśnicza (np. rywalizacja w klasie) także bywa znaczna.

Pandemia COVID-19 dodatkowo nasiliła problem – izolacja, nauka zdalna i lęki zdrowotne sprawiły, że młodzież straciła wsparcie rówieśnicze i rutynę, co mogło pogłębić przewlekłe napięcie. Wielu ekspertów wskazuje, że szkoła musi dziś z większą uwagą monitorować samopoczucie uczniów i wprowadzać więcej elastyczności w nauczaniu.

Objawy stresu i wypalenia u młodzieży

Jak rozpoznać, że dziecko przeżywa nadmierny stres albo zbliża się do wypalenia? Najczęściej pojawiają się:

• Zniechęcenie i apatia: Uczniowie tracą zainteresowanie nauką; „nauka przestaje cieszyć” – dokładnie tak definiują wypalenie badacze z Instytutu Edukacji Pozytywnej.
• Zmęczenie i problemy ze snem: Dziecko może skarżyć się na ciągłe zmęczenie mimo wystarczającej liczby godzin snu, albo mieć problemy z zasypianiem i budzić się wykończone.
• Trudności emocjonalne: Nasila się drażliwość, lęk lub płaczliwość. Uczniowie mogą narzekać na bóle głowy, brzucha czy zaburzenia apetytu – objawy psychosomatyczne stresu.

Obniżona samoocena: Pojawia się przekonanie „i tak mi się nie uda”, poczucie własnej nieskuteczności. Prof. Muchacka-Cymerman zauważa, że poczucie niewystarczalności oraz ciągła krytyka (ze strony szkoły lub otoczenia) to istotne składniki wypalenia szkolnego.

Zachowania unikowe: Uczeń może unikać szkoły, lekcji czy kontaktu z kolegami. W skrajnych przypadkach młodzież wycofuje się z zainteresowań lub symuluje dolegliwości, by uniknąć kolejnych sprawdzianów.

Rozpoznanie tych sygnałów jest kluczowe. Zarówno rodzice, jak i nauczyciele powinni zwracać uwagę, gdy uczeń nagle zaczyna notować gorsze wyniki w nauce, jest wiecznie zmęczony, nie chce rozmawiać o szkole lub skarży się na silny stres. Warto wówczas porozmawiać otwarcie o tym, co dzieje się w szkole – by pokazać, że zrozumienie i wsparcie są dostępne.

Co mogą zrobić rodzice, nauczyciele i młodzież?

Skuteczna pomoc wymaga zaangażowania wszystkich stron – rodziców, nauczycieli i samych nastolatków. Poniżej kilka praktycznych wskazówek i ćwiczeń, które można wdrożyć już dziś:

• Ćwiczenia dla nastolatków: Regularne praktyki relaksacyjne (np. krótka medytacja uważności lub kilka spokojnych, głębokich oddechów) mogą pomóc obniżyć napięcie. Warto codziennie znaleźć kilka minut na świadome wyciszenie umysłu. Prowadzenie dziennika emocji (zapisywanie swoich uczuć i obaw) to też dobry sposób na zrozumienie własnych reakcji.
• Wskazówka dla rodziców: Poświęć dziecku kilkanaście minut dziennie na rodzinną rozmowę. Staraj się słuchać uważnie, bez oceniania i dawać poczucie bezpieczeństwa. Wspólne aktywności (np. spacer, gotowanie) budują bliskość – pozwól nastolatkowi zobaczyć, że nie musi zawsze być najlepszy, a Wasza miłość nie zależy od ocen.
• Porada dla nauczycieli: Stwórz w klasie przestrzeń na krótką przerwę relaksacyjną – prosty trening rozciągania, zabawne rozgrzewki albo minutę uważności przed lekcją. Uznawaj małe sukcesy uczniów i kładź większy nacisk na rozwój niż wyłącznie na oceny. Otwarta rozmowa o stresie szkolnym oraz wyrażenie zrozumienia dla trudności ucznia (zmniejsza lęk i poczucie izolacji).

Specjalistyczne ćwiczenia także przynoszą efekty – np. proste techniki relaksacyjne „metodą 4-7-8” (cztery sekundy wdech, siedem – wstrzymanie oddechu, osiem – wydech) mogą być pomocne w odprężeniu się po szkole. Ćwiczenia uważności (np. skan ciała) warto wprowadzić przy porannej pobudce albo tuż przed snem. Nauczyciele mogą zaplanować w ciągu dnia kilka minut tzw. brain break – krótkiej zmiany aktywności, żeby przerwać nerwowe „bieganie myśli”.

Ponadto ważne jest włączenie ruchu i odpoczynku do codziennego planu. Rodzice mogą pilnować, by dziecko miało czas na sen, zabawę na świeżym powietrzu i rozwijanie pasji pozaszkolnych. Warto też ograniczyć ekspozycję na negatywne treści (plotki, dramaty w mediach), które potęgują uczucie zagrożenia.

Jak szukać pomocy?

Jeśli przedłużająca się frustracja, lęk lub obniżony nastrój utrzymują się tygodniami, warto zgłosić się do specjalisty. Psycholog szkolny, pedagog czy psychoterapeuta może nauczyć nastolatka strategii radzenia sobie ze stresem i zdiagnozować, czy nie jest to początek poważniejszych zaburzeń. Nie należy wstydzić się mówić o trudnościach – jak podkreślają eksperci, młodzież „kocha rówieśników, ale szuka wsparcia i zrozumienia” także u dorosłych.

Presja szkolna i wypalenie to realne zagrożenia, o których nie wolno zapominać. Odpowiednio wcześniej rozpoznane oznaki stresu można złagodzić dzięki wsparciu bliskich i świadomym działaniom. Zarówno rodzice, nauczyciele, jak i sami nastolatkowie powinni razem dbać o równowagę między nauką, relaksem i emocjonalnym bezpieczeństwem. Empatia, komunikacja i wprowadzenie praktycznych metod radzenia sobie ze stresem (np. techniki oddechowe, plan dnia z przerwami, afirmacje pozytywne) mogą zdziałać wiele dobrego. Pamiętajmy: sukces dziecka to nie tylko świetne oceny, ale też jego zdrowie psychiczne i poczucie własnej wartości.